نماند بد و نیک بر هیچ‌کس

داستان‌های شاهنامه چه در بخش اساطیری چه پهلوانی و چه تاریخی زاییده ذهن فردوسی نیستند، بلکه فردوسی آنها را از منابع دیگر با حفظ امانت گرفته و در دستگاه زبانی خود ریخته و بنایی نو برپا کرده است که متفاوت با آثار دیگران است، و آن چنان بر اوج ایستاده که اثرش را در جایگاه «حماسه ملی ایرانیان» نشانده است و این چیز کمی نیست؛ هرچه هست شکوه است و بزرگی و افتخار.
گویای خبر – تفاوت روایت فردوسی با دیگر راویان مانند طبری، ثعالبی و… را باید در دو چیز دانست: نخست زبان فاخر و حماسی و برخوردار از سلامت لفظی و معنوی که توانسته است به بهترین روش، تاریخ، زبان و فرهنگ یک ملت را نگه دارد.
ارزش دیگر شاهنامه آن سخنانی است که فردوسی در کنار داستان‌ها در بزنگاه‌هایی در بیت یا بیت‌هایی نگاه خود را به جهان آن داستان و جهان هستی بازگو کرده است. در این‌جاها می‌توان منظومه فکری و شخصیت فردوسی را شناخت و درباره اندیشه‌های حِکَمی او داوری کرد.
گذشته از دیباچه شاهنامه که تمام سخن فردوسی است و در توحید، نبوت، مذهب، آفرینش جهان و سبب پدید آمدن کتاب و ریشه‌ها و منابع آن سخن گفته است، در هر داستان می‌توان سخن فردوسی را جداگانه شناخت.
در داستان کیومرث/ گیومرت (زندهٔ میرا) نخستین شهریار و به روایاتی نخستین پیغامبر، که در آغاز خدای نامه‌ها و سیرالملوک‌ها نیز کمابیش آمده چنین می‌خوانیم:
چُنین گفت کآیینِ تخت و کلاه
گَیومرت آورد و او بود شاه

کیومرث سی‌سال پادشاهی می‌کند. پس از آبادسازی و خدمتگاری فراوان، گرفتار جنگ با دیوان می‌شود و سیامک (دارای موی سیاه) فرزند او در جنگ با دیوان کشته می‌شود:
سیامک بیامد برهنه‌تنا
برآورده با پور آهرمنا
سیامک به دست خَزَروانِ دیو
تبه گشت و ماند انجمن بی‌خدیو

کیومرث پس از بازسازی سپاه و لشگر و آغاز جنگی سخت، با یاری هوشنگ دلاور (دارای هوش)، نوه خود، به نبرد دیوان می‌رود و بر آنها پیروز می‌شود. کیومرث پس از پیروزی‌اش جهان را بدرود کرد و مرده‌ریگ خود را به هوشنگ سپرد و این‌چنین دوره‌ پادشاهی سی‌ساله کیومرث به پایان می‌رسد:
چُن آمد مرآن کینه را خواستار
سرآمد گَیومرت را روزگار

و فردوسی در اینجا در دو بیت هم پند و هم جهان‌بینی خود را می‌گوید:

جهانِ فریبنده و گَردگَرد
رهِ سود بنمود و خود مایه خَورد
جهان سربه‌سر چون فَسانه‌ست و بس!
نمانَد بد و نیک بر هیچ کس!

پ.ن: روایت و بیت‌ها برگرفته از شاهنامه دوجلدی جلال خالقی مطلق است.

نوشته فردوسی‌ شناخت (۱) اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

به گزارش گویای خبر، کارکرد اصلی فرهنگ، حفظ و تداوم ارزش­ های بنیادی در جامعه است. هیچ جامعه­ ای وجود ندارد که فرهنگ نداشته باشد. هر جامعه ­ای، فرهنگ خاص خود را دارد. مهم­ترین عامل بقای تداوم فرهنگ ملی هر کشوری، هویت آن کشور است و در درون هویت، عامل اصلی تداوم هویت یک ملت، زبان است. زبان، کانون اصلی هویت است. رمز حیاتی تداوم هویت ایرانی، زبان فارسی است. برای همه انسان­ ها، زبان، یک ارزش بنیادی است.

فردوسی تنها شخصیتی است که بیش از هزار سال توانست شاهنامه را درون ملت ایران تداوم بخشیده و جاری باشد. امروز که ما با زبان فارسی صحبت می ­کنیم، مدیون فردوسی هستیم.

امروزه مبنای عمل حوزه زبان فارسی، شاهنامه فردوسی است. شاهنامه، میزانی برای سنجش زبان فارسی است. رمز ماندگاری سرزمین و فرهنگ ایران، مدیون این دانشمند بزرگ است و همه ایرانیان به آن افتخار می­ کنند. اشعار آموزنده فردوسی، پیام روشنی برای همه بشریت دارد.

از آنجایی که همه زبان­ ها در دنیا دستخوش تغییر شده ­اند، اما زبان فارسی کمترین تغییرات را داشته است و علت آن، میزانی بود که فردوسی در شاهنامه به ما داده است.

ماندگاری زبان فارسی، نتیجه تلاش خستگی ­ناپذیر کسانی است که به عشق این مرز و بوم، حاصل فعالیت خود را در قالب آثاری فاخر بر ما عرضه می­ کنند. در این عرصه، فردوسی، پیشتاز است که با خلق اثر شاهنامه، گامی مؤثر و بلند در جهت حفظ زبان فارسی و هویت ایرانی برداشت؛ آن هم در روزگاری که موجودیت زبان و فرهنگ ایرانی مورد هجوم قرار گرفته بود.

فردوسی با درک عمیق از نیاز و سرگذشت قوم ایرانی توانست شاهنامه را با استادی تمام به نظم درآورد و هویت ایرانی را حفظ کند که در این بین، گردآوری داستان­ های این اثر ماندگار، بیش از سی سال طول کشید و سرانجام شاهنامه به سند هویت ایران و ایرانی در زبان فارسی تبدیل شد.

حکیم ابوالقاسم فردوسی، با تلاش فراوان در این حماسه­ سرایی جاویدان، سعی بر حفظ و عرضه همه ارزش­ های اخلاقی، آداب و رسوم و فرهنگ گرانبهای این سرزمین کهن داشته است. تلاش فردوسی، زمینه استحکام و قوام شعر فارسی را فراهم کرده است.

هزاران شاعر، نویسنده و ادیب پرآوازه مانند سعدی، حافظ و مولوی، از سرچشمه زبانی که فردوسی بنای آن را استوار کرد، توانستند بهره­ مند شوند.

شاهنامه فردوسی، علاوه بر این­که تاریخ پر شکوه ایران، تا آمدن اسلام را نیز در خود جای داده، آرزوها، دغدغه­ ها و گوشه­ هایی از زندگی ایرانی­ ها را نیز در خود بازتاب داده است؛ تا آنجا که با خواندن آن می­ توان ابعاد جامعه ایرانی، روابط انسانها، منشا زندگی توأم با مسالمت و مدارا، هم­زیستی همگانی و حوادث هر دوره را مشاهده کرد.

استحکام این کتاب به گونه ­ای است که با گذشت صدها سال می ­توان از آن لذت برد. راز ماندگاری آن چیزی جز استواری و رسایی سخن نیست. شاهنامه، اثری است که ریشه در آموزه ­های قرآنی و دینی دارد؛ اثری که مورد اقتباس شاعران و شاهنامه ­پژوهان قرار گرفته است.

میراث گرانبهایی مانند شاهنامه فردوسی، شناسنامه هویت ملی ایرانیان است و باید آن را پاس داشت. آثاری مانند شاهنامه باید با حفظ اصالت و مرجعیت، به جوانان معرفی شوند. معرفی این مفاخر و پاسداشت و گرامیداشت مفاخر و مشاهیر ملی، وظیفه و رسالت ماست. معرفی این مفاخر در راستای تقویت غرور و خودباوری ملی، یک ضرورت است؛ چرا که اگر به ریشه­ ها نپردازیم، شاخ و برگ­ ها از بین می ­روند.

شاهنامه فردوسی، علاوه بر ویژگی­ های اسطوره­ای و  تاریخی، از نظر ادبی و اخلاقی نیز برای ما اهمیتی دوچندان دارد. هر کدام از ادیبان این مملکت در بالندگی فرهنگ ایرانی سهمی داشته­ اند، با این حال جایگاه فردوسی بسیار متفاوت از دیگران بوده و شاعر ویژه ­ای است. او آغازگر ایجاد اولین اثر حماسی است که از این حیث کامل کننده گذشتگان به شمار می رود؛ چرا که توانسته شاهنامه را در اوج زیبایی بسراید.

به یقین خدمتی که فردوسی از طریق سرودن حماسه­ نامه شعر فارسی در زمان خودش به حفظ هویت زبان ما ایرانی­ ها نموده، در جهان بی­ بدیل است.

شاهنامه، گنجینه ­ای جوشان از واژگان و زبان پارسی است که پشتوانه شاعران و نویسندگان بزرگی همچون نظامی، سعدی و حافظ بوده است.

شاهنامه فردوسی، اثر افتخارآفرینی برای ملت ایران است که در آن ایمان اسلامی، حکمت الهی، فضایل اخلاقی و ارزشهای انسانی با بیم و امید، مهر و کین، غم و شادی فرهنگ ایرانی و اسلامی در هم آمیخته و در یک بیان شورانگیز حماسی، تعریف و تقویت یافته است.

فردوسی، تاریخ و اسطوره را به هم گره زده و حماسه­ ای آفریده است که در آن افسانه و واقعیت با هم آمیخته شده است.

با اضافه شدن «روز پاسداشت زبان فارسی» به تقویم رسمی کشور و اتصال این موضوع مهم به بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، جایگاه رفیع فردوسی و شاهنامه در زبان فارسی، نمایان­ تر می­ شود. تمام تلاش ما باید در جهت بزرگ داشتن نام مفاخری همچون فردوسی باشد.

رهبر مقام معظم رهبری در دیدار با جمعی از شاعران (90/05/25) فرموده ­اند:

«شما اگر بخواهید به لوازم اسوه بودن و الگو بودن عمل کنید، بایستی معرفت دینی و معرفت اسلامی خودتان را عمق ببخشید؛ این در گذشته شعر ما وجود داشته. شما نگاه کنید، شاعران برجسته ما اغلب – حالا نمی­ گویم همه- این جورند؛ از فردوسی بگیرید تا مولوی و سعدی و حافظ و جامی. فردوسی، حکیم ابوالقاسم فردوسی است. به یک آدم داستان­ سرا، اگر صرفاً داستان­ سرا و حماسه­ سرا باشد، حکیم نمی­ گویند. این «حکیم» را هم ما نگفتیم؛ صاحبان فکر و اندیشه در طول زمان او را حکیم نامیدند. شاهنامه فردوسی پر از حکمت است. او انسانی بوده برخوردار از معارف ناب دینی. همه آن ها حکیم بودند؛ سر تا پای دواوین­شان پر از حکمت است.»

رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار با اعضای انجمن اهل قلم(81/11/08) نیز فرموده ­اند:

«اگر کسی به شاهنامه نگاه کند، خواهد دید که یک جریان گاهی باریک و پنهان و گاهی وسیع، از روح توحید، توکل، اعتماد به خدا و اعتماد به حق و مجاهدت در راه حق در سرتاسر شاهنامه جاری است. این را می­ شود استخراج کرد، دید و فهمید. مخصوصاً بعضی از شخصیت­ های شاهنامه خیلی برجسته هستند که این ها را باید شناخت و استخراج کرد. من یک وقت گفتم که اسفندیار مثل این بچه حزب­ اللهی­ های امروز خود ماست! در فرهنگ شاهنامه، یک حزب­اللهی غیور دین­ خواه مبارز وجود دارد. این کارها را شما بکنید تا دیگران نکنند. شما که نکردید، دیگران می­ کنند.»

نوشته پاسداشت زبان فارسی اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.