گویای خبر – اگر بگوییم چشمه‌های حکمت که از اندیشه و زبان فردوسی جوشیده، در سخن سخنورانی چون خیام، ناصر خسرو، سنایی، عطار و… جاری شده است‌ بی‌راه نگفته‌ایم. این سخن حکیمانه سعدی در یکی از قصیده‌هایش امتداد همان اندیشه حکیمانه است:
بس بگردید و بگردد روزگار
دل به دنیا در نبندد هوشیار
اینکه در شهنامه‌ها آورده‌اند
رستم و رویینه‌تن اسفندیار
تا بدانند…
(قصاید سعدی)

گردش روزگار را از راه تمثیل به چرخ بازیگر نسبت داده‌اند که: چرخ بازیگر از این بازیچه‌ها بسیار دارد. حقیقت آن است که خیلی از چیزهایی که شگفتی ما را در جهان و زندگی برمی‌انگیزد، بازی به معنی بیهودگی نیست؛ قانون دارد و دگرگونی‌ها و تبدیل‌هایی از جنس سنت‌های آفرینش و آداب روزگار است و نیازمند نگاهی ژرف و اندیشورانه‌.
چه بسا آن‌که دارایی‌های فراوان داشته به یک چشم برهم زدن همه چیز را از دست داده است و بسا کسان نیز در رنج و سختی و در تاریکی و سیاهی پنجره‌ای گشوده روبه‌روی خود دیده‌اند. دارایی قارون به آنی به زیر خاک رفت، از زندان یوسف دری به قصر عزیز مصر گشوده شد و بیژن از چاه تنگ و تاریک افراسیاب برکشیده شد؛ شکوه هخامنشیان به چشم بر هم زدنی به قدرت سرداری فاتح تسخیر شد و استخر و تخت‌جمشید به اشاره روسپیِ نابکاری در آتش هوس و انتقام سوخت. فراوان نمونه‌های آموختنی از این دست را روزگار از سر گذرانده است.
پیش‌تر در یادداشتی، پایان کار جمشید را مرور کردیم و از نگاه حکیم توس ناسپاسی و خویش‌کامی او را موجب زوال شکوهش دانستیم. در فراز پایانی پادشاهی هفتصدساله جمشید و پیش از آغاز دوران تاریک و طولانی ضحاکِ تازی، فردوسی گردش روزگار را از شاهی در آغاز نیکوکردار به ناسپاسی برمنش و پرآزار چنین سروده است:

چه باید همی زندگانی دراز
چو گیتی نخواهد گشادنت راز؟!
همی‌پروراندت با شهد و نوش
جز آوای نرمت نیارد به گوش
یکایک چو گویی که گسترد مهر
نخواهد نمودن به بد نیز چهر
بدو شاد باشی و نازی بدوی
همه رازِ دل برفرازی بدوی
یکی نغز بازی برون آورَد
به دلت‌ اندر از درد خون آورَد!
(بیت‌های ۱۹۱ تا ۱۹۵ از چاپ دوجلدی شاهنامه تصحیح دکتر جلال خالقی مطلق).

بخردانه نیست اگر شاهنامه را با آنچه از حماسه و اسطوره و تاریخ بازگو کرده است متنی کهنه بدانیم که با زیست امروزی ما بی‌ارتباط است؛ به ویژه آنکه فردوسی هرازگاهی در آغاز، میانه و یا پایان ماجراها از سر حکمت سخنِ خود را بازگو می‌‌کند. شاهنامه متنی کهن است، اما کهنه نیست؛ متنی که حکیمی چون فردوسی از رهگذرش دریچه‌های اندیشه‌ورزی را برای بهتر زیستن به روی ما گشوده است.

نوشته فردوسی‌ شناخت ۵ اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

یکی از خواهش‌های درونی انسان جاودانه زیستن است؛ دوست دارد پس از مرگش از او نامِ نیکی بر جای بماند. حکیم توس در شاهنامه که گویی جهان را یک‌ بار از آغاز تا زمان خود با مرگ‌ها و زندگی‌هایش آزموده است، در جاهای فراوان به این میل و نیاز درونی انسان اشاره کرده و راه‌کار آن را بازنموده است.

گویای خبر – دومین شاه پیشدادی، از دوره‌های پادشاهی‌ در خدای‌نامه‌ها و سیرالملوک‌ها، هوشنگ (دارای هوش) فرزند سیامک (دارای موی سیاه) و نوه کیومرث (زندهٔ میرا) است. بر پایه گفتار فردوسی در شاهنامه دوره پادشاهی هوشنگ چهل سال بوده و او در این چهل‌ سال کارهای بزرگی کرده است؛ چون کشف آتش، گداخت آهن، پدید آوردن کشاورزی، آبیاری مزارع، پرورش دام و حیوانات سودمند، فراوری پوست و چرم و موی حیوانات و… .
پس از چهل سال شاهنشاهی، عمر هوشنگ به‌ سر می‌آید و فردوسی پس از برشمردن رنج‌های فراوان هوشنگ برای آبادانی و آسایش و رفاه مردم و اندیشه‌ورزی او برای گشایش در کار مردم و رهایی آنها از سختی‌ها، می‌گوید:

برنجید و گسترد و خورد و سپُرد
برفت و جـز از نـام نیکـو نبــرد

بسی رنج برد اندر آن روزگار
بدافسون و اندیشهٔ بی‌شمار

نام نیکوی هوشنگ در نظر فردوسی پاداش همان رنج‌هایی است که او برای آسایش مردمش کشید؛ چه آنکه تاج و تختی که از او به مرده‌ریگ (میراث) ماند برای دیگران است و تنها نام نیکی که از او به یادگار مانده، ماندنی و ارزشمند است.
فرزانه توس در پایان داستان هوشنگ پندی از سرِ حکمت می‌دهد:
هرکه باشی و هرچه کرده باشی، بنا نیست که دنیا تا آخِر به کام تو باشد. زمانهٔ تو نیز مانند دیگران به سر خواهد رسید و آنچه از تو خواهد ماند «نام نیکویی» است که در اثر «کار نیکو» به دست آمده و زمانه‌ هرچقدر باشد بگذشتنی و بگذاشتنی است:

زمانـه زمانـی نـدادش درنــگ
شد آن رنجِ هوشنگِ باهوش‌وسنگ
نپیوست خواهد جهان با تو مِهر
نه نیـز آشکارا نمایـدت چِهــر

پ.ن: بیت‌ها از روی شاهنامه دوجلدی دکتر خالقی مطلق چاپ نخست برگزیده شده است.

نوشته فردوسی‌ شناخت (2) اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.