در ادامه مباحث درست‌نویسی، به کلماتی که املای یکسانی داشته، ولی با هم تفاوت حرکتی دارند و نباید به جای هم به کار برده شوند؛ خواهیم پرداخت:

نوشته لذت نوشتن (قسمت شانزدهم) اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

گویای خبر – در ادامه مطلب درست‌نویسی، بخش دیگری از مطالب برای مخاطبان محترم آورده شده است.

* جمع بستن اسامی جمع عربی (جمع مکسر)، با علامت جمع فارسی (یعنی جمع اندر جمع) درست نیست.

* کاربرد اغلب واژه‌ها با نشانه‌های جمع عربی در فارسی، نادرست است.

* جمع مکسر برای واژه‌­های غیرعربی، صحیح نیست.

* ضمایر شخصی را نباید برای غیرجاندار به کار برد.

* نوشتن واژه‌های فارسی به صورت عربی، صحیح نیست.

* همان‌گونه‌ که واژه­‌های ترکی و لاتینِ واردشده به زبان فارسی را با نشانه‌های جمع زبان خودشان، جمع نمی‌بندیم؛ واژه‌های زبان عربیِ واردشده به زبان فارسیِ معیار را نیز با نشانه‌های جمع عربی جمع نمی‌بندیم، مگر: اطلاعات، امکانات، حقوق، روحانیون، علوم، ملل که بار حقوقی و قانونی پیدا کرده ‌باشند. یا در مواردی که خواندن واژه با نشانه‏ جمع فارسی، سخن را بسیار دشوار کند.

نوشته لذت نوشتن (قسمت سیزدهم) اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

 گویای خبر – در ادامه، مواردی که باعث می‌شود از نوشته خود لذت ببریم، به قرار زیر است:

«ها»ی نشانه جمع در همه موارد جدا نوشته می‌­شود به جز «آنها» و «اینها». برای بی‌‌جان‌‌ها، نشانه جمع «ها» به کار می‌ رود، مانند: میزها، دفترها، مدادها، اتاق‌ها

«ان» جمع همواره به واژه پیش از خود می‌چسبد و جدا نوشته نمی‌‌شود. جان­‌داران را با «ها» جمع می­‌بندند، اما اولویت با «ان» است، مانند: درختان/درخت‌‌ها، دختران/دخترها، زنان/زن‌‌ها، پسران/پسرها، مردان/مردها

کاربرد پسوند «گی»

در اسم‌­های جان‌داری که پایان‌شان، صدای «ه و ـه» است، در شکل جمع، «ـَگ» برمی­‌گردد.

کاربرد پسوند «گان»

این پسوند در فارسی، دو صورت دارد؛ یکی آن ­که در کلماتی نظیر زندگان، مردگان، خبرگان در واقع، «گان» نیست، بلکه همان الف و نون جمع است که در کلمات منتهی به مصوت، به علت التقای مصوت‌ها، یک صامت (با صدای «گ») به خود می­‌گیرد و به صورت گان در می‌آید. به عبارت دیگر، مرده به مردگان تبدیل می‌شود.

صورت دوم، در کلماتی نظیر گیوگان و کشوادگان، به معنای خانواده گیوها یا کشوادها می‌آید. این همان «گان» است که در دهگان، صدگان، ناوگان به کار می‌رود و معنایش گروه ده‌ها، گروه صدها و گروه ناوها است.

واژه‌های فارسی با علامت جمع یا قواعد عربی، جمع بسته نمی‌­شوند. بنابراین جمع بستن کلمات فارسی با «ات» یا «جات» که نشانه جمع کلمات عربی است، صحیح نیست.

کلمه‌های عربی با «ان» یا «ها» فارسی جمع بسته می‌­شوند.

نوشته لذت نوشتن (قسمت دوازدهم) اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

گویای خبر – در ادامه، مواردی که باعث می‌شود از نوشته خود لذت ببریم، به قرار زیر است:

«هم» همواره جدا از کلمه پس از خود نوشته می‌شود، از جمله بر سر کلماتی که با «الف» یا «م» آغاز می‌شود، مانند هم ­اسم، هم ­اتاق، هم­ مرز، هم‌مسلک؛ در صورتی که قبل از حرف «آ» همزه در تلفظ ظاهر شود، مانند هم ­آرزو، هم­ آرمان؛ مگر در موارد زیر:

«همین» و «همان» همواره جدا از کلمه پس از خود نوشته می‌شوند.

«هیچ» همواره از کلمه بعد از خود، جدا نوشته می‌­شود.

«چه» پرسشی و ربطی به جز در چند کلمه زیر، در بقیه موارد جدا نوشته می‌­شود.

خودداری از به کار بردن واژه­‌های «حشو»

کوتاه‌­نویسی عبارت‌های بلند، به نوشته ما، زیبایی می‌­بخشد.

نوشته لذت نوشتن (قسمت دهم) اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

گویای خبر – در ادامه مطلب درست نویسی، بخش دیگری از مطالب برای مخاطبان محترم آورده شده است.

همزه میانی در کلمه‌­های فارسی وجود ندارد و نباید به صورت «ئـ» نوشته شود.

* اگر پس از همزه میانی، مصوت «ای» و «او» و «_اِ» باشد، روی کرسی «یـ » نوشته می‌شود. مانند: استثنائات، القائات، ایدئالیسم، برائت، پنگوئن، تبرئه، تخطئه، توطئه، رئوف، مشمئز، مطمئن

«به» (خواه حرف اضافه، خواه حرف قسم، خواه میانوند باشد یا این­ که حرف مرکب یا عبارت بسازد) از کلمه بعد از خود، جدا نوشته می‌­شود.

«به» در موارد زیر، پیوسته نوشته می‌­شود.

* اگر «به درد» به صورت «بدرد» نوشته شود، شباهت معـنا رخ می‌دهد، زیرا «بدرد» یعنی پاره کند و «به درد» یعنی به غم و اندوه. صدها واژه دیگر هم وجود دارد که باید به هنگام نوشـتن آن‌ها با احتیاط بود، مانند: به دل و بدل، به شـتاب و بشـتاب، به کار و بکار، به گردن و بگردن، به کس و بکس، به همان و بهمان، به گردش و بگردش، به چشم و بچشم، به هر و بهر، به خر و بخر، به دوش و بدوش، به بار و ببار، به خواب و بخواب و…

چسباندن حرف اضافه فارسی «به» به حرف تعریف عربی «ال» واژه‌های بی‌­هویتی ساخته‌­اند که برخی از آن‌ها هنوز در زبان فارسی هستند، تا هنگامی که فارسی‌زبانان با ساختن برابرهای فارسی، زبان خود را از آن‌ها پاک کنند.

هرگاه «بای زینت»، «میم نهی»، «نون نفی» بر سر افعالی که با الف مفتوح یا مضموم آغاز می‌شوند، مانند اندیشیدن، افتادن، افکندن بیاید، «الف» در نوشتن حذف می‌شود.

نوشته لذت نوشتن (قسمت نهم) اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

گویای خبر –  آن چه یک نوشته را زیبا می‌کند، درست‌نویسی است. در ادامه، بخش دیگری از مطالب به منظور بهره‌برداری در نوشته‌ها ارایه می‌شود:

«همزه» ساکن در آخر کلماتی که الف دارند، از آخر آنها حذف می‌شود.

* این‌­گونه کلمات، وقتی در فارسی به کلمه ­ای دیگر اضافه می‌­شوند، به جای همزه، حرف «ی» می­‌گیرند.

* اگر حرف پیش از همزه پایانی، ساکن یا یکی از مصوت‌های بلند «آ» و «او» و «ای» باشد، بدون کرسی نوشته می‌شود.

* کلمه «جزء» در فارسی به صورت «جزو» نیز تلفظ می‌شود: این نامه، جزوی از یک بخشنامه اداری است.

* اگر حرفِ پیش از همزه پایانی، مفتوح باشد، روی کرسی «ا» نوشته می‌­شود.

نوشته لذت نوشتن (قسمت هشتم) اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

گویای خبر – در ادامه مطالب لذت نوشتن و درست‌نویسی، ضروری است برخی موارد قواعد عربی که در دستور زیان فارسی وارد شده است، به قرار زیر درست‌نویسی شود.

«ه و ـه» عربی، اگر در آخر کلمه تلفظ شود، به صورت «ت» نوشته می‌‌شود.

«ه و ـه» عربی، اگر در آخر کلمه تلفظ نشود، به صورت «ه و ـه»(های غیرملفوظ) نوشته می‌‌شود و در این حالت، از قواعد مربوط به «های غیرملفوظ» تبعیت می­‌کند.

«می» همیشه از ماده فعل جدا نوشته می‌­شود.

حذف بی‌­قرینه «فعل کمکی»، نادرست است.

«بی» و به ویژه جزء «کم»، جدا از جزء پس از خود نوشته می‌­شود، مگر آن که کلمه بسیط­ گونه باشد، یعنی معنای آن دقیقاً مرکب از معانی اجزای آن نباشد، مانند بیجا، بیچاره، بیخود، بیداد، بیراه، بیزار، بیگانه، بینوا، بیهوده.

«ترکیب‌های عطفی» جدا از هم، ولی بدون فاصله نوشته می‌­شوند.

به کار بردن دو واژه‌ مترادف، ضرورتی ندارد.

نوشته لذت نوشتن (قسمت هفتم) اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

گویای خبر – فیلسوف عظیم الشأن محمد بن ابراهیم بن یحیی قوامی شیرازی، معروف به صدرالمتألهین، از اعاظم حکمای اسلام و افاضل فلاسفه دوران به شمار می‌رود. این روحانی عظیم در شهر شیراز متولد و در بصره در موقع مراجعت از سفر حج، دعوت حق را اجابت کرده و رخت از این عالم بر بسته است.

پدرش میرزا ابراهیم از اشراف شیراز و گویا سمت وزارت داشته است و صدرالمتألهین پسر منحصر به فرد اوست. تاریخ تولد او را ارباب تراجم ضبط نکرده‌اند، ولی وفاتش در سال 1050 قمری اتفاق افتاده است.

صدرالمتألهین بعد از تکمیل سطوح فقه و اصول، برای ادامه تحصیل به اصفهان که در آن زمان دارالعلم معظمی بوده است، مسافرت می‌نماید. هفت سفر به زیارت بیت الله مشرف شده و اغلب این سفرها را پیاده پیموده است. در عقاید تشیع، متصلب و از پیروان و شیعیان واقعی ائمه اطهار علیهم السلام است و راه نجات را منحصر به پیروی و تبعیت از اهل بیت طهارت می‌داند.

در علم حدیث و رجال، صاحب نظریه بوده است و کثیری از حقایق مربوط به مبدأ و معاد را از اهل بیت وحی استنباط نموده است. در علوم نقلیه، شاگرد شیخ بهاء‌الدین عاملی بوده است و سال‌های متمادی نزد آن استاد به قرائت فقه و اصول و حدیث و رجال اشتغال داشته است. در علوم عقلیه و معارف الهیه، شاگرد سید محقق داماد (میرداماد) بوده است.

بعد از تکمیل تحصیلات علوم عقلی، به مطالعه و تفحص و سیر و تعمق در آثار حکما و فلاسفه و عرفا و متکلمان پرداخته و به آرا و افکار پیشینیان (در علوم الهیه) مسلط شده و بعد از اطلاع تام و کافی به آثار قدما و متأخران در مسایل الهی و مباحث حکمی اجتهاد و اظهارنظر نموده است و بعد از پروراندن مبانی خویش به سبک خاص و روش مخصوص، عقاید و آرای علمی خود را به صورت تصنیف و تألیف در آورده و در معرض استفاده اهل فن قرار داده است.

عقاید و آرا و نظریه‌های فلسفی صدرالمتألهین بسیار مورد توجه محققان می‌باشد و بعد از خودش توسط شاگردان او منتشر شد. مصنفات این مرد بزرگ، بیش از چهارصد سال است که در مدارس و حوزه‌های علمی اسلامی تدریس می‌شود و بر همه کتب مدون در فن الهیات ترجیح دارد.

حافظ و ناشر افکار و آرای فلسفی ملاصدرا، بعد از شاگردان بلاواسطه او، استادانی بوده‌اند که در اصفهان به تدریس فلسفه اشتغال داشته‌اند.

کتاب «اسفار» که مشتمل بر چهار سفر است، مهم‌ترین کتاب ملاصدرا است. ملاصدرا در این کتاب درصدد مقایسه بین افکار خود و پیشینیان بر آمده است و به نحو خاصی مشی نموده است. در نزد ارباب معرفت، کتاب اسفار، بهترین کتابی است که از زمان پیدایش فلسفه تاکنون نوشته شده است و پر از تحقیقات و تدقیقات است.

به دلیل این که تاریخ دقیق تولد یا وفات حکیم ملاصدرا یا مناسبت‌های دیگری مانند شروع یا پایان کتب معروف او معلوم نبود، روز اول خرداد سال 1378 به عنوان چهارصد و چهلمین سال میلاد صدرالمتألهین، به نام «روز بزرگداشت ملاصدرا» نام‌گذاری و در تقویم رسمی کشور درج شده است.

نوشته به مناسبت اول خردادماه «روز بزرگداشت ملاصدرا (صدرالمتألهین)» اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

گویای خبر – غیاث الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری، فیلسوف، ریاضی دان، منجم، پزشک، شاعر و نویسنده بزرگ ایران، در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری زندگی می‌کرده است. ولادتش در سال 439 قمری، برابر با 18 ماه مه سال 1048 میلادی، مطابق با 28 اردیبهشت در نیشابور اتفاق افتاد.

تعیین و تثبیت تاریخ تولد و مرگ خیام را مدیون محقق و پژوهنده و دانشمند هندی «سوامی گویندا تیرتها» و دو دانشمند روسی «روزنفلد» و «یوشکویچ» ویراستاران آثار علمی خیام هستند. «گویندا» بر مبنای اطلاعات محققان قدیم و جدید ایرانی و غربی، توانسته است تاریخ دقیق روز و ماه و سال تولد خیام را معلوم سازد.

خیام از شخصیت‌های تاریخی است که در باب او، داستان‌های مجعول بسیاری ساخته‌اند و همین افسانه‌سازی سبب شده است که در باب احوال و اقوال او، اتفاق نظری بین پژوهندگان وی نباشد.

خیام در نجوم، پزشکی، شعر و ادب و بالاتر از همه در فلسفه، استادی بی‌همتا بود. خیام شاید نخستین فیلسوفی باشد که فلسفه را در لفافه استعارات و تشبیهات به رباعی سروده است. امروزه او را در جهان بیشتر به سبب رباعیات فلسفی لطیفش می‌شناسند. این رباعی‌ها بسیار ساده و دور از تصنع و تکلف‌اند و با این حال مقرون به کمال فصاحت و بلاغت و شامل معانی عالی در الفاظ موجز و استوار است. رباعیات خیام به زبان‌های فرانسوی، انگلیسی، آلمانی، ایتالیایی، روسی، ترکی و عربی ترجمه شده است.

خیام یکی از چهره‌های مهم تاریخ ریاضیات در جهان اسلام و در تاریخ است. حاصل کار وی در این حوزه، اصلاح تقویم شمسی است که به تقویم جلالی معروف شد. در تاریخ ریاضیات، چند اثر معروف دارد که کتاب جبر و مقابله از همه مشهورتر است. خیام نخستین کسی است که یک نظریه هندسی برای معادلاتی که درجه آن‌ها سه یا کمتر از سه است، عرضه کرده است. وی رصدخانه‌ای را نیز تأسیس کرد.

وفات خیام را در 12 محرم سال 526 قمری، برابر با 4 دسامبر 1131 میلادی، مطابق با 13 آذر گفته‌اند. تاریخ دقیق وفات خیام، بنا بر مندرجات چهار مقاله نظامی عروضی است که نظامی می‌گوید مزار او را در سال 530 هجری قمری، چهار سال پس از مرگش زیارت کرده است.

ای دوست بیا تا غم فردا نخوریم                 این یک دم عمر را غنیمت شمریم

فردا که ازین دیر کهن در گذریم                  با هفت هزار سالگان سر به سریم

آرامگاه حکیم عمر خیام نیشابوری در نیشابور در جوار امامزاده محمد محروق نیشابور، میعادگاه ادب دوستان و علاقمندان زبان و ادبیات پارسی است.

افسوس که بی‌فایده فرسوده شدیم             وز داس سپهر سرنگون سوده شدیم

دردا و ندامتا که تا چشم زدیم                   نابوده به کام خویش نابوده شدیم

نوشته به بهانه «روز بزرگداشت حکیم عمر خیام نیشابوری» اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

 گویای خبر – حکیم ابوالقاسم منصور بن حسن فردوسی توسی، شاعر بزرگ حماسه سرای ملی ایران و استاد بی‌همتای شعر پارسی و یکی از بزرگ‌ترین حماسه سرایان جهان، در نیمه اول قرن چهارم، یعنی در سال 324 قمری در روستای باژ از قراء طابران توس در خانواده‌ای از طبقه دهقان متولد شد. وی در روزگار شیخ صدوق، شیخ مفید، ابن سینا، ابوریحان بیرونی، فارابی، غزالی، خیام و بیهقی می‌زیسته است.

در جوانی، عضو فعال نهضت حفظ آثار ملی ایران بود که در خراسان فعالیت داشت. به همین جهت از همان زمان، شروع به نظم بعضی از داستان‌های قهرمانی ایران کهن کرد تا در حدود سال 370 قمری، بعد از کشته شدن دقیقی که نظم شاهنامه را آغاز کرده و ناتمام نهاده بود، به راهنمایی و تشویق رهبران نهضت، دنباله کار دقیقی را گرفت و به نظم کامل شاهنامه ابومنصوری همت گماشت و سرانجام بعد از حدود سی سال، به سال 400 یا 401 قمری، آن را به پایان برد و به سلطان محمود غزنوی، فرمانروای مقتدر وقت، تقدیم کرد.

بسی رنج بردم در این سال سی                عجم زنده کردم بدین پارسی

وی به علل مختلف که اهم آن‌ها اختلاف در مذهب و نژاد بود، میان آنان اختلاف افتاد و او که با امیدواری به غزنین، پایتخت سلطان محمود غزنوی رفته بود، با نومیدی و شتاب از آن شهر به هرات و از آن جا به توس و مازندران رفت و باز به خراسان بازگشت تا در سال 411 قمری در زادگاه خود «باژ» زندگی را بدرود گفت و در باغی که ملک او بود، مدفون شد؛ همانجا که اکنون مزار اوست.

شهرت جهانی فردوسی، به خاطر کتاب شاهنامه است که وی سرودن آن را از دوران جوانی آغاز کرد. تا پایان عمر، بارها آن را بررسی و ویرایش کرد و بر غنای آن افزود.

شاهنامه، گنجینه میراث هزار ساله ملت و کشور ایران و دایره المعارف فرهنگ و تاریخ ایرانیان است. آن گونه که فردوسی می‌گوید، سرودن شاهنامه، سی سال طول کشید. این اثر جاویدان فردوسی که در شمار بهترین آثار حماسی عالم است، در حدود 60 هزار بیت در شرح تاریخ ایران (از قدیمی‌ترین زمان تا حمله تازیان در قرن هفتم میلادی که شامل قسمت‌های اساطیری و داستانی و قسمت تاریخی است) دارد و تاکنون به زبان‌های مختلف دنیا ترجمه شده است. شاهنامه فردوسی بر اثر نفوذ شدیدی که میان طبقات مختلف ایرانیان یافت، در همه ادوار تاریخی بعد از قرن پنجم هجری مورد توجه بود؛ چنان‌که همه شاعران حماسه سرای ایرانی تا عهد اخیر تحت تأثیر آن بوده و از آن پیروی کرده‌اند. بدین ترتیب، فردوسی را زنده کننده مجد و عظمت دیرین ملت ایران و نگاهدارنده زبان و فرهنگ و ادبیات و هنر ایرانی و برگزیده جاویدان اتحاد ملی ایران باید دانست.

شاهنامه، چه از حیث حفظ روایات کهن ملی و چه از لحاظ تأثیر شدید آن در نگاهبانی زبان پارسی دری، بزرگ‌ترین سرمایه فرهنگ ملی ماست و بیهوده نیست که آن را «قرآن عجم» نام نهاده‌اند.

فردوسی در حفظ جانب امانت هنگام نقل مطالب، به کار بردن نهایت مهارت در وصف مناظر طبیعی و میدان‌های جنگ و قهرمانان منظومه خود و نیز ذکر حِکَم و مواعظ دلپذیر، کمال توانایی را نشان داده است. فردوسی در بیان افکار و نقل معانی و رعایت سادگی زبان، صراحت و روشنی سخن، انسجام، استحکام و متانت کلام در درجه‌ای از قدرت است که کلامش همواره در میان استادان، نمونه اعلای فصاحت و بلاغت شمرده شده و به منزله سخن سهل و ممتنع تلقی شده است.

برای بزرگداشت مقام این شاعر و سخن سرای نامی، روز 25 اردیبهشت‌ماه هر سال، به عنوان «روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و پاسداشت زبان فارسی» نام‌گذاری شده است تا فرصتی فراهم آید که علاوه بر شناساندن این شخصیت بزرگ ادبی به اقشار مختلف مردم، زمینه حفظ این گنجینه و میراث غنی در همگان، افزون شود.

خداوند هست و خداوند نیست                 همه چیز جفت است و ایزد یکی است

فزون از خرد نیست اندر جهان                   فروزنده کهتران و مهمان

هر آن کس که او شاد شد از خرد               جهان را به کردار بد نسپرد

نوشته به مناسبت «روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و پاسداشت زبان فارسی» اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.