گویای خبر – مرگ را باید اندیشید، گرچه اندیشیدن درباره مرگ راه به جایی نبرد؛ مرگ اندیشی نه به معنی ترسیدن از مرگ است، انسان ویریا (تیزویر)، بارها و بارها راه های باریک را می‌پیماید و اندیشیده‌ها و نیندیشیده‌های مرگ را می‌اندیشد.
با یادآوری داستانی از شاهنامه یک نمونه از مرگ‌اندیشی حکیم توس را خواهید دید.

طهمورث فرزند هوشنگ و سومین پادشاه پیشدادی است و سی‌ سال پادشاهی کرد. در دوره سی‌ساله پادشاهی او کارهای مهمی انجام شده است؛ از آن جمله است اهلی کردن بعضی حیوانات و پرندگان و دست‌آموز کردن آنها، ایجاد صنایع ریسندگی و… .
در همه منابع تاریخی، طهمورث دستوری (وزیر، هوشیار) پاک و درستکار داشته که بسیار پارسا بوده و او را در کارهای مهم یاری می‌رسانده است.
دیوان بر کار طهمورث و دستور او رشک می‌بردند و کمر به نابودی او می‌بندند. طهمورث از کار دیوان آگاه می‌شود و آنها را شکست می‌دهد.
در نگاه همه منابع، مهم‌ترین دستاورد دوره طهمورث کوتاه کردن دست دیوان از زندگی مردم بود و برای همین به «طهمورثِ دیو‌بند» شهرت دارد.
در جنگ با دیوان، او دو بهره از آنها را شکست داد و بقیه را به بند کشید. دیوان از او زنهار خواستند و گفتند اگر ما را زینهار دهی، تو را هنری تازه می‌آموزیم، و این‌گونه آنها به شاه نوشتن آموختند:
نبشتن به خسـرو بیاموختنـد
دلش را چو خورشید بفروختند
نبشته یکی نی، چه نزدیک سی
چه رومی و چه تازی و پارسی
چه سُغدی و چینی و چه پهلوی
نگاریـدنِ آن کجـا بشنـوی
(بیت‌های ۴۲-۴۴)

در پایان سی سال پادشاهی او، فردوسی چنین می‌گوید:
برفت و سر آمد بر او روزگار
همه رنج او ماند از او یادگار
(بیت ۴۶)

و زبان به اعتراض و پرسشی حکیمانه می‌گشاید.
در نگاه حکیم و فیلسوف، پرسیدن با انکار متفاوت است و تردید پایه باور است. این همان اندیشه‌ انتقادی است که فردوسی در ادبیات فارسی پایه‌گذاری کرد و در سخنِ سخنورانی چون خیام، سنایی و حافظ نیز به گوش می‌رسد.
فردوسی، در پایان عمر طهمورث، مرگ‌اندیشانه چنین می‌فرماید:
جهانا! مپرور چو خواهی دُرود
چو می‌بدروی، پروریدن چه سود؟!
(بیت ۴۷)
پ.ن: بیت‌ها از روی شاهنامه دوجلدی خالقی مطلق برگزیده شده است.

نوشته فردوسی‌ شناخت (۳) اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.

یکی از خواهش‌های درونی انسان جاودانه زیستن است؛ دوست دارد پس از مرگش از او نامِ نیکی بر جای بماند. حکیم توس در شاهنامه که گویی جهان را یک‌ بار از آغاز تا زمان خود با مرگ‌ها و زندگی‌هایش آزموده است، در جاهای فراوان به این میل و نیاز درونی انسان اشاره کرده و راه‌کار آن را بازنموده است.

گویای خبر – دومین شاه پیشدادی، از دوره‌های پادشاهی‌ در خدای‌نامه‌ها و سیرالملوک‌ها، هوشنگ (دارای هوش) فرزند سیامک (دارای موی سیاه) و نوه کیومرث (زندهٔ میرا) است. بر پایه گفتار فردوسی در شاهنامه دوره پادشاهی هوشنگ چهل سال بوده و او در این چهل‌ سال کارهای بزرگی کرده است؛ چون کشف آتش، گداخت آهن، پدید آوردن کشاورزی، آبیاری مزارع، پرورش دام و حیوانات سودمند، فراوری پوست و چرم و موی حیوانات و… .
پس از چهل سال شاهنشاهی، عمر هوشنگ به‌ سر می‌آید و فردوسی پس از برشمردن رنج‌های فراوان هوشنگ برای آبادانی و آسایش و رفاه مردم و اندیشه‌ورزی او برای گشایش در کار مردم و رهایی آنها از سختی‌ها، می‌گوید:

برنجید و گسترد و خورد و سپُرد
برفت و جـز از نـام نیکـو نبــرد

بسی رنج برد اندر آن روزگار
بدافسون و اندیشهٔ بی‌شمار

نام نیکوی هوشنگ در نظر فردوسی پاداش همان رنج‌هایی است که او برای آسایش مردمش کشید؛ چه آنکه تاج و تختی که از او به مرده‌ریگ (میراث) ماند برای دیگران است و تنها نام نیکی که از او به یادگار مانده، ماندنی و ارزشمند است.
فرزانه توس در پایان داستان هوشنگ پندی از سرِ حکمت می‌دهد:
هرکه باشی و هرچه کرده باشی، بنا نیست که دنیا تا آخِر به کام تو باشد. زمانهٔ تو نیز مانند دیگران به سر خواهد رسید و آنچه از تو خواهد ماند «نام نیکویی» است که در اثر «کار نیکو» به دست آمده و زمانه‌ هرچقدر باشد بگذشتنی و بگذاشتنی است:

زمانـه زمانـی نـدادش درنــگ
شد آن رنجِ هوشنگِ باهوش‌وسنگ
نپیوست خواهد جهان با تو مِهر
نه نیـز آشکارا نمایـدت چِهــر

پ.ن: بیت‌ها از روی شاهنامه دوجلدی دکتر خالقی مطلق چاپ نخست برگزیده شده است.

نوشته فردوسی‌ شناخت (2) اولین بار در گویای خبر. پدیدار شد.