نقش خانواده در پيشگيری و كنترل آسيب های اجتماعی

نقش خانواده در پيشگيری و كنترل آسيب های اجتماعی در جوامع بسیار مهم است.

به گزارش گویای خبر، امروزه اكثر كشورهاي دنيا بواسطه گسترش شهرنشيني، پيشرفت تكنولوژي، ارتباطات و جامعه صنعتي و افزابش دامنه نيازمنديها در ميان افراد جامعه با آسيب هاي اجتماعي فراواني روبرو شده است.
آسيب هاي اجتماعي را مي توان جزو لاينفك زندگي بشر امروزي دانسته كه همانند يك شبكه در هم تنيده است كه يك علت مشخص ندارد و زماني به وجود مي آيد كه جامعه با يك نوع بي نظمي و عدم تعامل و تعادل در سيستم اجتماعي مواجه مي شود كه در سطح وسيع تر به بروز بحران اجتماعي مي انجامد.
جامعه شناسان و روانشناسان، آسيب هاي اجتماعي را شامل رفتارهاي مي دانند كه افراد پر خطر جامعه آنها را مرتكب مي شوند و ناشي از فشارهاي روحي و رواني است كه بواسطه عوامل دروني و بيروني در فرد ايجاد مي شود.
سرقت، اعتياد، طلاق، دروغ و افترا و خوردن قسم ناحق و كذب، اهانت و هتك حرمت، مصرف مشروبات الكلي و قرص هاي روانگردان و بسياري از اين دست موارد، مي تواند به عنوان يك آسيب جدي اجتماعي مطرح باشد.
در عوامل دروني، افرادي هستند كه نوع شخصيت آنها گوشه گير و كنارگيري از اجتماع است و در تعامل با ديگران دچار مشكل مي باشند؛ كه اين مورد مي تواند زمينه به وجود آوردن آسيب هاي اجتماعي را در اين افراد افزايش دهد. به عنوان نمونه، از خودبيگانگي نوعي بيماري رواني است كه موجب مي شود انسان ازخود دور شده و حالات ديگري را به جاي واقعيت و حقيقت بنشاند و شخصيت واقعي او از بين رفته و شخصيت بيگانه اي در آن بروز كند كه اين امر باعث دورافتادگي يا جدايي فرد از ديگر افراد جامعه مي شود.
در كنار عوامل دروني مي توان به عوامل بيروني (محيطي) اشاره كرد. عوامل بيروني همچون خانواده، گروه همسالان، نابرابري هاي اقتصادي و اجتماعي و رفاه اجتماعي يا فقر، رشد تكنولوژي و صنعت، انحرافات جنسي و … را مي توان منشاء بسياري از آسيب هاي اجتماعي دانست.
به طور كلي انسان موجودي اجتماعي است كه بوسيله آن به رشد و تكامل مي رسد. اولين اجتماعي كه فرد با آن روبرو مي شود، خانواده است و اين خانواده است كه به فرد مي آموزد كه با ديگران چگونه تعامل و ارتباط برقرار كند . چنانچه فرد نتواند نحوه تعامل و ارتباط با ديگران را در خانواده به خوبي بيآموزد، در جامعه نيز با مشكل مواجه خواهد شد و همين امر مي تواند زمينه به وجود آمدن آسيب هاي اجتماعي در جامعه شود. در اين ارتباط، نقش خانواده ها با اهميت است، چراكه بايستي خانواده ها با علل و عوامل به وجود آمدن آسيب هاي اجتماعي آشنايي كامل داشته باشند تا بتوانند با برخورد صحيح و تصحيح رفتار و عادات روزمره زندگي خويش از جمله پرهيز از مشاجرات خانوادگي به خصوص در حضور فرزندان و انتخاب شيوه مناسب براي تربيت و برخورد با فرزندان،‌ نسبت به پيشگيري از به وجود آمدن اين گونه آسيب ها اقدام كنند. يكي از مؤثرترين راه ها در اين زمينه، آموزش مدام و مستمر به خانواده ها به طور مستقيم و غير مستقيم است. هر چه خانواده از استحكام و تداوم بيشتري برخوردار باشد و والدين ارتباط نزديك تر و شناخت و آگاهي كامل تري از يكديگر داشته باشند، بهتر مي توانند با مشكلات مواجه و فرزندان خود را در برابر آسيب هاي اجتماعي واكسينه نمايند.
افرادي كه در تنهايي به سر مي برند و از خانواده شان طرد شده اند، بيشتر تحت تأثير گروه همسالان خود قرار مي گيرند و احتمال انحراف و آسيب هاي اجتماعي در آنها نيز بيشتر است؛ كه نمونه بارز اين مورد را مي توان به فرار پسران و دختران از كانون خانواده و پناهنده شدن به افراد بزهكار و سودجو اشاره كرد كه قطعاً تبعات منفي هم براي خود و خانواده شان و هم براي جامعه خواهد داشت. بنابراين والدين مي بايست ضمن داشتن الگوي مناسب براي تربيت صحيح فرزندان و برقراري ارتباط دوستانه و نزديك با آنها، بايد در انتخاب دوستان مناسب براي فرزندانشان، نظارت كامل داشته و راهنماي خوبي براي آنان باشند.
از سوي ديگر با پيشرفت تكنولوژي هاي نوين ارتباطي و گسترش روزافزون آن در جامعه و دسترسي همگان به آن، موجب شده است كه رسانه ها از جايگاه والايي در ميان افراد جامعه برخوردار باشند. امروزه راديو و تلويزيون و فضاهاي مجازي و ديگر وسايل ارتباط جمعي، بيشتر از خانواده و جامعه بر روي افراد تأثيرگذارند و آنها را هدايت مي كنند. در خصوص آسيب هاي اجتماعي نيز رسانه ها مي توانند با آموزش صحيح به افراد، آنها را نسبت به مسايل پيرامون آسيب هاي اجتماعي آگاه و در پيشگيري و كنترل و كاهش آن مؤثر باشند. گاهي نيز همين وسايل ارتباط جمعي مي تواند نتيجه عكس داشته باشند و زمينه بروز معضلات اجتماعي را در افراد تشديد نمايند. به طور مثال اينترنت را مي وان هم در جهت مثبت بكار برد و هم در جهت منفي، به طوري كه راه ها و شگردهاي جديد براي ايجاد آسيب هاي اجتماعي در سطح جامعه را به افرادي كه مستعد آن هستند، آموزش مي دهد.
متأسفانه در سال هاي اخير با گسترش نفوذ رايانه و اينترنت، نقش والدين در تربيت فرزندان كم رنگ تر شده است، به طوري كه در اكثر خانوده ها حداقل يك دستگاه رايانه وجود دارد كه بيشتر اوقات فراغت فرزندان را به خود اختصاص داده است و موجب مي شود آنها در تنهايي به سر ببرنند و كمتر با خانواده ارتباط برقرار كنند. در نتيجه بيشتر تحت تأثير اين گونه وسايل هستند تا والدين خود. الگوپذيري در كودكان بسيار حائز اهميت است و اين الگو در رفتار و شخصيت آنها مؤثر است. حال اگر خانواده بتواند الگوي مناسب براي فرزندان خود باشد، كودكان نيز در آينده از بسياري انحرافات و آسيب هاي اجتماعي مصون خواهند ماند و اگر الگوي كودكان، شخصيت هاي نامناسب بازي هاي رايانه اي و يا گروه همسالان باشد طبعأ با آسيب هاي اجتماعي فراواني روبرو مي شوند. با توجه به اينكه ديگر نمي توان كودكان را از تكنولوژي هاي نوين امروزي به دور نگه داشت، وظيفه سنگين تري بر عهده خانواده هاست تا بهتر بتوانند با فرزندان خود ارتباط برقرار نمايند و بيشتر آنها را تحت تأثير قرار دهند. خانواده ها مي بايست در كنترل درست فرزندان و نحوه صحيح استفاده از وسايل ارتباط جمعي، آموزش هاي لازم را به آنها بدهند. مثلاً در تهيه بازي هاي رايانه اي، فيلم و … نهايت دفت را نمايند.
بنابراين والدين بايد در تربيت ديني كودكان و نوجوانان خود از همان ابتداي تولد اقدام و حضور معنوي در كنار آنها داشته و ضمن فراهم كردن امكانات و تفريحات سالم براي فرزندان خود با مدرسه نيز در اجراي روش هاي صحيح تربيتي و آموزشي همكاري مجدانه داشته باشند.
اگر چه نقش خانواده در پيشگيري و كنترل آسيب هاي اجتماعي بسيار مهم است، وليكن اين مورد به معناي عدم توجه به كاركردهاي ساير نهادهاي اجتماعي نيست و لازم است با برنامه ريزي و انتخاب روش هاي صحيح و اجراي مناسب، از قبيل ايجاد فرصت هاي شغلي و رفع بيكاري در جامعه، توزيع مناسب ثروت و ايجاد رفاه اقتصادي و از بين بردن فقر و از همه مهم تر توسعه آموزش به افراد جامعه به خصوص خانواده ها، از هيچ كوششي دريغ نورزيد.
در نتيجه مسؤولين مربوطه مي بايست با يك نگاه جامع علمي، فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي و با برنامه ريزي بلند مدت از تمامي راهكارهاي موجود در كنار هم استفاده تا به راه حل موفق تر براي پيشگيري و كنترل انحرافات و آسيب هاي اجتماعي دست يابند.